Η ηθική του παιχνιδιού_συνέντευξη του Pat Kane στη Δάφνη Δραγώνα

O Pat Kane είναι o συγγραφέας του Play Ethic, www.theplayethic.com. Δίνει συχνά διαλέξεις ανά τον κόσμο σχετικά με τη δυναμική και τις δυνατότητες του παιχνιδιού. Είναι επίσης μουσικός και το ήμισυ του ποπ γκρουπ Hue And Cry , www.hueandcry.co.uk. Η παρακάτω συνέντευξη που έδωσε στη Δάφνη Δραγώνα δημοσιεύτηκε στο τεύχος 12 του περιοδικού Κοντέινερ.


Δ.Δ Ας ξεκινήσουμε από τα βασικά! Μπορείτε να μας εξηγήσετε τι είναι η ηθική του παιχνιδιού και πώς την εντοπίζετε στη σημερινή κοινωνία;


P.K Η ηθική του παιχνιδιού έρχεται μετά την ηθική της εργασίας. Εάν η ηθική της εργασίας ήταν η κυρίαρχη νοοτροπία που επέτρεψε σε παλαιότερες γενιές να αντιληφθούν τη θέση τους στη βιομηχανική κοινωνία, η ηθική του παιχνιδιού είναι η νοοτροπία της σύγχρονης εποχής, της μεταβιομηχανικής περιόδου που ταιριάζει στις γενιές της εποχής της πληροφορίας, των δικτύων και της παγκοσμιοποίησης.

Το παιχνίδι αντανακλά μία πηγαία και αστείρευτη ικανότητα προσαρμογής, πειραματισμού, ευελιξίας, αισιοδοξίας όλων των θηλαστικών, και ειδικά των ανθρώπων. Διαμορφώνει ικανότητες απαραίτητες σε κάθε εποχή αλλά και ειδικά για τη δική μας που χαρακτηρίζεται από αλλεπάλληλες αλλαγές και μετασχηματισμούς στους χώρους της παραγωγής, του περιβάλλοντος και του πολιτισμού. Το παιχνίδι μπορεί και υπόσχεται ριζικές αλλαγές συστημάτων και δομών μέσα από μια γενιά “παικτών” ενεργή και ανοιχτή. Γιατί οι πολίτες - παίκτες, αντιλαμβάνονται πολύ καλύτερα όχι μόνο τους κανόνες που επιβάλλουν τα παιχνίδια του συστήματος αλλά και τις ίδιες τις δυνατότητες που έχουν να τους ανατρέψουν, να τους αγνοήσουν ή και να τους φανταστούν αλλιώς.



Δ.Δ Στα κείμενα σας, αναφέρεστε συχνά στους “soulitarians”, τη νέα γενιά εργατών που είναι οι γεμάτοι ψυχή νέοι παίκτες του σημερινού πολιτισμού. Όχι proletarians αλλά soulitarians. Μιλάτε για αυτούς (... μάλλον για εμάς) που μάθανε να “κατεβάζουν” τις ζωές τους δωρεάν και να τις μοιράζονται, να ταξιδεύουν με φτηνές αεροπορικές εταιρίες, να βασίζουν τις ζωές τους στις ικανότητες επικοινωνίας τους και στη συναισθηματική τους νοημοσύνη. Αυτή είναι ίσως η γοητευτική πλευρά της νέας δημιουργικής τάξης που αναδύθηκε την τελευταία δεκαετία. Αλλά και τελικά; Πώς θα σχολιάζατε την ίδια αυτή τάξη στην εποχή της οικονομικής κρίσης;


P.K Η αλήθεια είναι πως μέρος της έμπνευσης μου για το σοουλιταριάτο διαμορφώθηκε μέσα από την αισιοδοξία που συνόδευε την τεχνολογία στις αρχές της δεκαετίας του 2000. Σήμερα είναι σαφές ότι το σοουλιταριάτο είναι και πρεκαριάτο, η νέα γενιά της επισφάλειας. Πιστεύω όμως πως αν και τα δεδομένα άλλαξαν, τα βασικά χαρακτηριστικά παραμένουν. Ας πάρουμε για παράδειγμα την Ελλάδα αλλά και άλλες χώρες. Η νέα γενιά αν δεν κάνω λάθος είναι ανήσυχη, οι φοιτητές μάχονται. Μήπως οι “διευρυμένες ψυχές” της ψηφιακής γενιάς που μεγάλωσαν σε ανοιχτά δίκτυα με τη χαρωπή ψηφιακή αφθονία στα ακροδάχτυλα τους, έρχονται τώρα αντιμέτωπες με την οικονομική ανεπάρκεια και τη σκληρή ιεραρχία του δυτικού πολιτισμού? Από την αρχή αναφερόμουν στα κείμενα μου σε διανοητές σαν τον Antonio Negri και τον Paulo Virno για την επικοινωνιακή συγκρότηση του “πλήθους”, που σταδιακά συνειδητοποιεί τις δυνάμεις που διαθέτει σαν συγκινησιακή και γνωσιακή συλλογικότητα. Αυτές οι ιδέες δόμησαν ότι αποκαλώ “σοουλιταριάτο”: εκείνοι που διατηρούν τη “ψυχή” (την εσωτερικότητα και την ευθυμία που ο επικοινωνιακός καπιταλισμός χρειάζεται για να λειτουργεί) και την αναδιατάσσουν προκειμένου να οραματιστούν και να φέρουν στο φως νέους τρόπους ζωής ή ίσως τώρα στους δυσχερείς οικονομικά καιρούς, να διαδηλώσουν ενάντια στα όρια και τις ψεύτικες υποσχέσεις της τρέχουσας τάξης πραγμάτων.

Έχω επίσης αρχίσει να σκέφτομαι περισσότερο πάνω στο πως αυτή η παιγνιώδης τεχνο-δυνατότητα θα συμβάλλει στη μείωση των εκπομπών διοξειδίου. Μπορεί η εμπειρία της γνώσης και της ψηφιακής δημιουργίας να περάσει και σε άλλες πλευρές της παραγωγής της υποκειμενικότητας; Ή πρέπει να αποκτήσουμε την επίγνωση πως οι παιχνιώδεις διαδράσεις μας με τις λογισμικές πλατφόρμες είναι σχεδιασμένες να μας αποσπούν την προσοχή από την κλιματική κρίση;


Δ.Δ Από αυτά που λέτε φαίνεται να ακολουθείτε επίσης τη σκέψη του ψυχολόγου Brian Sutton- Smith, γνωστός για το βιβλίο του πάνω στην αμφισημία του παιχνιδιού, The Ambiguity of Play (Harvard, 1997), και την έμφαση που προσδίδει στην προσαρμοστική ικανότητα που ενέχει το παιχνίδι. Βοηθά το παιχνίδι πιστεύετε στην αναπροσαρμογή και ανάκαμψη της ίδιας της κοινωνίας;

P.K Το παιχνίδι γενικά θα λέγαμε, μοιάζει με μία ζώνη πειραματισμού και προσομοίωσης που μας βοηθά να δοκιμάσουμε πρώτα σε αυτό την κοινωνική μας ζωή και τα γνωσιακά μας οράματα χωρίς να κινδυνεύουμε παίρνοντας μεγάλα ρίσκα και έχοντας σοβαρές απώλειες. Συχνά στα κείμενα μου αναφέρομαι στο “έδαφος του παιχνιδιού”, ένα χώρο που τον διέπουν χαλαροί αλλά και άκαμπτοι κανόνες, που έχει ένα πλεόνασμα χρόνου, χώρου και υλικών και όπου η αποτυχία, το ρίσκο και η ανακατωσούρα είναι απαραίτητα για την εξέλιξη. Κι ο χώρος αυτός έχει ενδιαφέρον γιατί πάει πέρα από την προσαρμοστικότητα που σχετίζεται κυρίως με τις ατομικές ικανότητες ενός παίκτη. Για μένα (και συγχωρήστε την τελεολογία μου) η εξελικτική ιστορία του παιχνιδιού έτεινε αρχικά προς μια κοινωνική συναίνεση που είχε κοινωνικό – δημοκρατική βάση, άλλα που μπορεί να πάρει και άλλες μορφές περιλαμβάνοντας στοιχεία φιλελευθερισμού, ασφάλειας, ρίσκου και εξουσίας σε μία ισορροπημένη και υγιή αντιπαλότητα Τώρα, μία πολιτική αλλαγή με βάση το παιχνίδι θα μπορούσε να σημαίνει μία δραστική μείωση των ωρών εργασίας, ένα κοινωνικό μισθό, την ανάπτυξη ενός νέου κοινωνικού και πολιτισμικού εγχειρήματος, που θα μας μετακινήσει από την καθήλωση της κατανάλωσης προς μία ουσιαστική δημιουργία και παραγωγή. Μία εξουσία με μία χαλαρή αλλά εύρωστη δομή – αυτή είναι η εξελικτική δύναμη του παιχνιδιού.

Δ.Δ Συχνά εργάζεστε ως σύμβουλος σε επιχειρήσεις, οργανισμούς και εταιρίες, εισάγοντας το παιχνίδι στο σύστημα και τη δομή της εργασίας. Η επινοητικότητα, η ζωντάνια, ο ανοιχτός χαρακτήρας του παιχνιδιού φαίνεται να πιστεύετε ότι διαμορφώνει πιο υγιείς και ανθεκτικούς οργανισμούς. Μάλιστα συχνά αναφέρεστε στη νέα διαχείριση “ανοιχτού κώδικα”. Είναι αυτό όντως εφικτό;

P.K Πιστεύω πως πολλοί οργανισμοί ειδικά στον δημόσιο τομέα ή στην εκπαίδευση είναι ανοιχτοί στη διαμόρφωση μίας ζώνης παιχνιδιού όπως τουλάχιστον μπορούν να την αντιληφθούν. Π.χ. για την επαγγελματική εκπαίδευση των υπαλλήλων, αρκετοί φορείς προσφέρουν ειδικές άδειες ή προγράμματα training. Αυτές οι προσωρινές ευκαιρίες έχουν αρχίσει να επηρεάζουν την εξέλιξη της δομής των οργανισμών.
Αρχικά, θα μπορούσε να δωθεί στους εργαζόμενους πολύ μεγαλύτερη αυτονομία, ευρύτερος χώρος δράσης και έμφαση στα ενδιαφέροντα τους. Όπως συμβαίνει σε ένα παιχνίδι. Οι οργανισμοί που θα ακολουθούσαν μία τέτοια δομή θα μπορούσαν να οδηγηθούν στη συνέχεια σε μία νέα ανοιχτού κώδικα διαχείριση. Δεν είναι ιδιαίτερα εύκολο. Αλλά στο χώρο των start ups και των πολιτιστικών οργανισμών αυτό φαίνεται κάπως πιο εφικτό. Ίσως γιατί εκεί αντιλαμβάνονται πως οι καλύτερες εμπορικά κινήσεις είναι αυτές που στηρίζονται από την ίδια την ομάδα που απαρτίζει τον οργανισμό γιατί τις πιστεύει και αφιερώνει σε αυτές χρόνο και ενέργεια. Οι χειρότερες εμπειρίες ήταν με τις μεγάλες ιδιωτικές εταρίες, γιατί βλέπουν την ηθική του παιχνιδιού σαν τον τρόπο να διατηρήσουν τα λαμπερά μυαλά στο ''κυνήγι του ταλέντου''.


Δ.Δ Μπορεί ο ανοιχτός χαρακτήρας του παιχνιδιού να καταρρίψει ιεραρχίες και όρια; Κάθε περίοδος έχει τους αποκλεισμούς της. Ποιός έχει τελικά δικαίωμα στο παιχνίδι; Ποιος αποφασίζει τους κανόνες των κοινωνικών παιχνιδιών; Αν λοιπόν το παιχνίδι μπορεί να έχει και πολιτικό χαρακτήρα, μπορεί άραγε να διαμορφώσει ένα νέο έδαφος που αυτή τη φορά θα ναι “κοινό” και αποκεντρωμένο για το νέο πλήθος;

P.K Πιθανόν. Για μένα η ανάδυση του παιχνιδιού σαν σύγχρονο στοιχείο του πολιτισμού και σαν αφορμή για δράση και σκέψη οφείλεται σε δύο παράγοντες: στη συνέχιση κάποιων αντισυμβατικών πολιτισμικών αξιών από το 60 αφενός και στην εμφάνιση της νέας επικοινωνιακής υποδομής – του διαδικτύου – αφετέρου που προσέφερε τα εργαλεία για την εφαρμογή των αξιών αυτών και οδήγησε στη δημιουργία νέων ομάδων, οργανισμών, κινημάτων και δικτύων. Το παιχνίδι θύμισε και θυμίζει αυτό που φώναζαν οι υπέρμαχοι της άντι – παγκοσμιοποίησης: “ένας διαφορετικός κόσμος είναι πιθανός”.

Νομίζω πως η θετική εκτίμηση του παιχνιδιού στους χώρους της διαχείρισης, της έρευνας και της διαφήμισης είναι ένα καλό σημάδι πως οι αξίες αλλάζουν επιτέλους και αφήνουν μία πιο ζωηρή δράση να ανατρέψει πουριτανικές προκαταλήψεις του παρελθόντος. Και αυτό συνάδει με τη θετική πρόσληψη της επισφάλειας ή την πιο αργή ζωή και την κουλτούρα της αδράνειας σήμερα. Σαν να ξυπνήσαμε και να αναζητούμε μία νέα άλλη μορφή ετερώνυμης εργασίας και σαν να ξαναβρήκαμε την επιθυμία για μία πιο άρτια και ικανοποιητική ζωή. Ίσως το παιχνίδι που αντίκειται στις κοινωνικές διευθετήσεις και τις συμβάσεις, να είναι αυτό που θα μας φέρει πιο κοντά σε νέους κανόνες με πιο συλλογικό και παραγωγικό χαρακτήρα.

Esse, Nosse, Posse, Common Wealth for Common People

First of May (The City Factory), Marcelo Expósito


Κανείς δεν μπορεί να είναι σίγουρος πως με το να δωθεί έμφαση στα χαρακτηριστικά του μεταμοντέρνου /μεταφορντικού καπιταλισμού, δημιουργούνται οι προϋποθέσεις για ριζοσπαστικούς κοινωνικούς μετασχηματισμούς και πως αυτό ανοίγει το δρόμο για κυβερνήσεις του ''Δήμου'' , όπως ισχυρίζονται κάποιοι διανοητές. Όπως βέβαια δεν μπορεί να αγνοηθεί το γεγονός πως υπάρχει ένα όλο και αυξανόμενο εργατικό δυναμικό γνωσιακής εργασίας, δεν μπορεί επίσης να αγνοηθεί και το γεγονός πως υπάρχουν εργάτες σε εργοστάσια και μετανάστες σε συνθήκες ''εργασίας'' που καλύτερα να μην τις χαρακτηρίσω.

Σίγουρο πάντως είναι πως ο μετασχηματισμός της εργασίας και της παραγωγής/ αναπαραγωγής αξίας εξελίσσεται ραγδαία επηρεάζοντας την τρέχουσα κρίση, αν δεν είναι -που μάλλον είναι- μια από τις βασικές αιτίες της. Όπως και νάχει πάντως το πράγμα, νέες μορφές αντίδρασης και εναλλακτικές προτάσεις εμφανίζονται διαρκώς. Στη διαδικτυακή πλατφόρμα (και όχι έκθεση) Esse, Nosse, Posse, Common Wealth for Common People, που επιμελείται η Δάφνη Δραγώνα σε παραγωγή του Εθνικού Μουσείου Σύγχρονης Τέχνης, μπορεί κανείς να βρει τέτοιες προτάσεις και να πάρει μια καλή ιδέα για το πως μετασχηματίζεται ένα κομμάτι της πολιτιστικής/καλλιτεχνικής δραστηριότητας. Είναι μια ανοιχτή πλατφόρμα διαρκείας που φιλοδοξεί σε διεύρυνση με νέες συμμετοχές συνεχώς. Σε αυτές τις μέρες του ΔΝΤ, εύκολα θα μπορούσε να σχηματίσει κανείς την εντύπωση πως οι μισοί Έλληνες κλαίνε και αυτομαστιγώνονται και οι άλλοι μισοί κατηγορούν τους πάντες για τη χρεωκοπία της χώρας. Εκτός από αυτές τις εκδοχές ξεπεράσματος της κρίσης, μπορεί να υπάρχουν κι άλλες..

FUNding FACTORY

                                         ILLUSTRATIONS FOR FUNding FACTORY: Fran Hope (2009)

HOW DO YOU NEGOTIATE THE CULTURAL PRODUCTION LINE?

Το Open Space Zentrum für Kunstprojekte , Vienna μετατρέπεται από τις 8-30 Μαιου σε ΄΄εργοστάσιο΄΄ που σκοπεύει να ερευνήσει μια βασική επιθυμία πολλών καλλιτεχνών και ταυτόχρονα μια αντίφαση. ΄΄Πως διαταράσσεται η προσδοκούμενη λειτουργικότητα της τέχνης, ενώ την ίδια στιγμή να διεξάγεται μάχη για το δικαίωμα αμοιβής προκειμένου να συμβαίνει αυτή η αποσυναρμολόγηση των προσδοκιών΄΄. Με άλλα λόγια, πως οι καλλιτέχνες και γενικά οι καλλιτεχνικοί παράγοντες διεκδικούν το διακαίωμα να πληρώνονται (όταν το διεκδικούν και όπως το διεκδικούν) ενώ ταυτόχρονα το έργο τους εμπεριέχει σαν σκοπό, την ανυπακοή στους όρους και τους κανόνες που θέτει η αγορά; Ποιοί κανόνες και τακτικές εφαρμόζονται στις πρακτικές εργασίας από τους καλλιτέχνες, επιμελητές, ακτιβιστές, χορηγούς και λοιπους παράγοντες της καλλιτεχνικής σκηνής; Απαντήσεις ή περισσότερες ερωτήσεις θα προσπαθήσει να δώσει η ομάδα που οργανώνει το factory project. Συνέχεια στα αγγλικά.

New Babylon: the world of Homo Ludens

Ο κόσμος της αφθονίας είναι η Νέα Βαβυλώνα, ο κόσμος που ο άνθρωπος δεν μοχθεί πια αλλά παίζει, η ποίηση σαν ο δρόμος ζωής των μαζών  (("la poesie faite par tous et non par un")  η ποίηση που φτιάχνεται από όλους και όχι από ένα. Η Νέα Βαβυλώνα, ίσως, δεν είναι τόσο μια εικόνα του μέλλοντος με όρους life style, η σύλληψη μιας κουλτούρας που περιέχει τα πάντα, (all-comprehensive culture) που είναι δύσκολο να κατανοηθεί γιατί ως τώρα δεν ήταν δυνατόν να υπάρξει, μια κουλτούρα που για πρώτη φορά στην ιστορία, σαν συνέπεια του αυτοματισμού της εργασίας, γίνεται εφικτή, παρότι δεν ξέρουμε ακόμα τι μορφή θα πάρει και γι΄αυτό μας φαίνεται μυστηριώδης. Θα μπορεί ο άνθρωπος του μέλλοντος να παίζει τη ζωή του; Θα μπορεί να ζει μια ζωή χωρίς την ανάγκη να κερδίζει το καθημερινό ψωμί του με μόχθο και ιδρώτα; Η απάντηση σε αυτές τις ερωτήσεις συνεπάγεται τη καταδίκη μιας ηθικής που θεωρεί ακόμα την εργασία που επιτελείται από μια μηχανή, σαν την ολοκλήρωση της ανθρώπινης ζωής και την υπόσχεση ενός φανταστικού παραδείσου σαν την αμοιβή μετά τον θάνατο.

Όταν κανείς ασχοληθεί με τη Νέα Βαβυλώνα, όλα τα υπόλοιπα του φαίνονται ασήμαντα. Ο καιρός δεν έχει έρθει ακόμα για να δώσει πειστικές απαντήσεις σε όλες τις ερωτήσεις που παρουσιάζονται. Αυτό είναι το δίλλημα του δημιουργικού ανθρώπου σήμερα. Ο χθεσινός κόσμος τελειώνει και ο νέος μόλις και αχνοφέγγει στον ορίζοντα. Από ανάγκη, συνεχίζει να είναι ο ασαφής σχεδιαστής, ο ημι-παίκτης. Προτείνει μόνο, εκεί που θα ήθελε να παίξει, παίζει εκεί που θα ήθελε να μορφοποιήσει, σκιαγραφεί εκεί που θα ήθελε να προσδώσει ακρίβεια. Αλλά τα σκιαγραφήματα του νέου κόσμου που έρχεται είναι σημαντικά τουλάχιστον στο βαθμό που σκόπιμα στρέφoνται μακριά από τον χρηστικό κόσμο στον οποίο η δημιουργικότητα είναι μόνο φυγή και διαμαρτυρία και έτσι γίνονται οι ερμηνευτές του νέου ανθρώπου του Homo Ludens.

Γράφτηκε το 1970, από τον Ολλανδό αρχιτέκτονα και ζωγράφο Constant Nieuwenhuis, συνιδρυτή της Situationiste International, στα πλαίσια του εικοσαετούς πρότζεκτ του, New Babylon.

Be curious, chat and update

Experience is not valued in a society that is always moving on.

Jeanette Winterson

Σύμφωνα με την ανάλυση που έχει κάνει ο Χάιντεγκερ στο κλασσικό Είναι και Χρόνος, η φλυαρία -που παρεμπιπτόντως ο φιλόσοφος  αναγάγει  σε φιλοσοφικό θέμα- είναι εκδήλωση της μη αυθεντικής ζωής. Η φλυαρία που βρίσκεται σε στενή σχέση με την περιέργεια, την τροφοδοτεί και τρέφεται απ΄αυτή. Η περιέργεια είναι το δεύτερο φαινόμενο αυτής της κατηγορίας που ο φιλόσοφος βάζει στο στόχαστρο της κριτικής του. Αναφέρεται στον Αυγουστίνο και στην περίφημη ανάλυση του στις ¨Εξομολογήσεις¨ όπου η περιέργεια χαρακτηρίζεται ως η ¨φιληδονία της όρασης¨ που αποζητά με μανία να γνωρίσει και τα αντίθετα του τερπνού, ωραίου, αρμονικού κτλ όπως για παράδειγμα την ευχαρίστηση που μπορεί να αντληθεί από την θέα ενός κομματιασμένου πτώματος! Με ένα τρόπο η περιέργεια μπορεί να γίνει αντιληπτή και ως η φλυαρία του βλέμματος.

Τελικά και τα δύο αυτά φαινόμενα αποξένωσης εκτρέπουν  τη γλώσσα στη χρήση  των απρόσωπων ρημάτων. Δηλαδή,της σχεδόν καθημερινής γλώσσας των μίντια όπου η σαφής δήλωση γνώμης στο πρώτο πρόσωπο αντικαθίσταται από το απρόσωπο, ανώνυμο , ΄΄συμβαίνει΄΄, ΄΄θεωρείται΄΄, ΄΄πιστεύεται΄΄ κ.ο.κ.

Αυτή η χρήση της γλώσσας, είναι   δήλωση συγκεκριμένης υποκειμενικότητας, πιο συγκεκριμένα της υποκειμενικότητας  χωρίς υποκείμενο ή έστω με λανθάνον υποκείμενο. Αλλά αυτή η προ-ατομική γλώσσα -Simondon- (δηλαδή η γλώσσα που προηγείται της εξατομικευμένης συναίσθησης της ευθύνης του ομιλείν ) είναι ταυτόχρονα ελκυστική και εξαιρετικά διεισδυτική όσον αφορά στο πεδίο αντίληψης των άλλων. Βοηθά πολύ άλλωστε στη κατασκευή του μπλαζέ ύφους απαραίτητου αξεσουάρ σύμφωνα με πολλούς, για την αντιμετώπιση της κακουχίας που προυποθέτει η κοινωνικότητα.

                                   image: http://www.eblogtemplates.com

Έλα όμως που το να ανήκεις στο κόσμο δεν σημαίνει να τον παρατηρείς αδιάφορα. Το ανήκειν σημαίνει να εμπλέκεσαι. Όπως ακριβώς υποτίθεται πως συμβαίνει και στα κοινωνικά δίκτυα (social media).Η εγγραφή σε κάποιο από αυτά σημαίνει ουσιαστικά και την εμπλοκή σου με όλο τον μηχανισμό. Και με τον αυτονόητο κοινωνικό μηχανισμό, δηλαδή τους κανόνες και τις πράξεις κοινωνικοποίησης που συνεπάγεται το γεγονός της απόκτησης σχέσεων ετεροκαθορισμού, όσο και την αποδοχή του software και της αρχιτεκτονικής του συστήματος που τρέχει κάτω από την φλυαρία της φιλίας.

Τώρα, το (κακόγουστο;) αστείο της ιστορίας που εντοπίζει ο Πάολο Βίρνο στα σεμινάρια  του που είναι γνωστά ως η Γραμματική του πλήθους είναι η απόφανση του  Χάιντεγκερ πως η αυθεντική ζωή βρίσκει ΄΄μια επαρκή έκφραση στην εργασία΄΄. ΄΄Ο κόσμος είναι ένας κόσμος εργοτάξιο..ένα θέατρο γενικού ζήλου΄΄. Συνεπώς όποιος φλυαρεί και όποιος είναι περίεργος, δεν εργάζεται, αποσπάται διαρκώς από τα καθήκοντα του και εγκαταλείπει την ΄΄ανάληψη ευθυνών΄΄. Οι απρόσωπες προτάσεις,δηλαδή η υποκειμενικότητα  χωρίς υποκείμενο, με άλλα λόγια υποδηλώνει και τεμπελιά.

Ο κόσμος εργοτάξιο μεταμορφώνεται για άλλη μια φορά σε ΄΄κόσμο θέαμα΄΄.

 Ο Βίρνο αναριωτιέται  πολύ σωστά και μάλιστα χωρίς  να αναφέρεται καθόλου στα κοινωνικά δίκτυα, (ειδικά αυτά του διαδικτύου mybook, myfeed, myface, mytwiτt, mydigg κτλ) στο καιρό μας δηλαδή τον κατ΄εξοχή καιρό της οκνηρίας και της διασκέδασης, είναι αλήθεια πως  η φλυαρία και η περιέργεια είναι εκτός εργασίας; Αναφέρεται χαρακτηριστικά στο παράδειγμα του Φορντικού εργοστασίου, όπου η ομιλία θεωρείτο κατακριτέα και γι αυτό υπήρχαν πινακίδες που έλεγαν ΄΄Σιωπή χώρος εργασίας΄΄.

Σήμερα, στη μετα-φορντική παραγωγή λέει θα μπορούσαν να υπάρχουν εργοστάσια που οι πινακίδες να έλεγαν ακριβώς το αντίθετο. ¨Χώρος εργασίας. Μιλάτε¨. Μα δεν χρειάζονται ούτε συγκεκριμένα εργοστάσια ούτε πινακίδες  σήμερα για την άυλη παραγωγή της κοινωνικότητας και της ''δημοσιότητας χωρίς δημόσιο χώρο''. Τα κοινωνικά δίκτυα αυτό ακριβώς επιτελούν. Αρχιτεκτονικές συνάθροισης και αθέατα στους πολλούς λογισμικά, συνθέτουν μια social porn opera, ένα θέατρο φλυαρίας και περιέργειας όπου το να αφήνεις τα ίχνη σου -με μορφή hyperlink κατά προτίμηση- είναι ταυτόχρονα μια υπαρξιακή πιστοποίηση, ένα De Profundis, και ταυτόχρονα μια πανάκριβη όσο και απλήρωτη παραγωγή του πολυτιμότερου κεφαλαίου για τον καπιταλισμό,την υπεραξία του θεάματος της κοινωνικής συνοχής που εγγυάται η γλωσσική παραγωγή της δομής του κοινωνικού ιστού. Λέει ο Βίρνο, ¨από τον εργαζόμενο δεν απαιτείται παρά μια άτυπη , εύκαμπτη επικοινωνιακή δράση που να είναι σε θέση να αντιμετωπίσει τα πιο διαφορετικά ενδεχόμενα (με μια καλή δόση οπορτουνισμού).

Δεν μετράει ¨το τί λέγεται¨ αλλά το απλούστατο ¨μπορεί να ειπωθεί¨. Και γιατί όχι; Αφού υπάρχει το κατάλληλο software, η σωστή application και άν δεν υπάρχει μπορεί γρήγορα να φτιαχτεί. Poke the other. Send a funspace note.     

                                    image : http://utopia.duth.gr/~nm4434/

Στο Internet υπάρχεις μόνο ως διαρκές update. Η δημοσιοποίηση σου είναι μια μικρή ροή μέσα στις ροές των εταιρικών συμφώνων. Μόνο τότε μπορείς να εξασφαλίσεις το ζητούμενο δηλαδή την εγγύτητα των πραγμάτων που βρίσκονται ΄εκεί΄. Αλλά λέει ο Χάιντεγκερ πως όταν εξαφανίζεται το σταθερό κέντρο παρατήρησης το βλέμμα δεν μπορεί να ξεχωρίσει το ΄πρώτο επίπεδο΄΄ από το ¨βάθος¨ . Τα Νέα Μέσα επικοινωνίας, και ειδικότερα τα κοινωνικά δίκτυα που παράγουν την social affection,  προπονούν τις αισθήσεις να θεωρούν ΄΄το γνωστό σαν να ήταν άγνωστο΄΄να διακρίνουν ένα ΄΄τεράστιο και απρόβλεπτο περιθώριο ελευθερίας΄΄ ακόμα και στις πιο τετριμμένες και επαναληπτικές όψεις της ανθρώπινης εμπειρίας. Αλλά ταυτόχρονα ασκούν τις αισθήσεις και στο αντίθετο. 

Να θεωρούν το άγνωστο σαν να ήταν γνωστό αποκτώντας οικειότητα με το απρόβλεπτο και την έκπληξη, συνηθίζοντας την έλλειψη σταθερών συνηθειών. Τι καλύτερο training για να αντιμετωπιστούν οι ανάγκες της σύγχρονης αγοράς εργασίας!  Τα κοινωνικά δίκτυα είναι ταυτόχρονα gamespaces, εργοστάσια αλλά και global training centers. Με τον ένα ΄΄η με τον άλλο τρόπο είναι προιόντα της συλλογικής διάνοιας. Με την μία ή την άλλη πολιτιστική μορφή θα  κυριαρχήσουν και θα διαμορφώσουν την έννοια του δημόσιου.

Είναι games αλλά κάθε game βασίζεται σε κάποια μορφή play. Game elements είναι και η περιέργεια και η φλυαρία, χαρακτηριστικά του πλήθους. Γνωρίσματα γεμάτα αμφισημία αλλά αναπόφευκτα και για τον Βίρνο αλλά και για την κοινή λογική. Βασική συνθήκη της τέχνης (κι ας λέει ότι θέλει ο Γουώρχολ) είναι η αναγνώριση πως η ζωή έχει ένα ¨εσωτερικό¨ όσο και ένα ¨εξωτερικό¨. Η ίδια συνθήκη διέπει και τα δίκτυα σαν cultural artifacts. Και όπως στην πολιτική ζωή έτσι και στα σύγχρονα πολιτιστικά μορφώματα: The game plays the player αλλά οι παίκτες αν συμφωνήσουν μπορούν να αλλάξουν τους κανόνες.